5000 lat historii tryktraka

Początki w Mezopotamii (III tysiąclecie p.n.e.)

Archeolodzy odkryli w Ur (dzisiejszy Irak) plansze do gry pochodzące z około 2600–2400 roku p.n.e., często zaliczane do dalekich przodków tryktraka. Plansze te — „Królewska Gra z Ur” — używały pionów i „kości” w kształcie czworościanów.

„Królewską Grę z Ur” odkrył Sir Leonard Woolley podczas wykopalisk w latach dwudziestych XX wieku. Oryginalna plansza jest dziś wystawiona w British Museum w Londynie. Znacznie późniejsza babilońska tabliczka klinowa (177 r. p.n.e.), odczytana przez Irvinga Finkela w British Museum, podaje częściowe zasady gry.

Starożytna Persja i „nard” (VI wiek n.e.)

Pierwszy naprawdę wyraźny opis bezpośredniego przodka tryktraka pojawia się w tekstach perskich z VI wieku naszej ery. Według perskiego tekstu pehlevi „Wizārišn ī čatrang” za panowania króla Chosrowa I (531–579) mędrzec Bozorgmehr wynalazł „nard” w odpowiedzi na szachy przysłane przez króla indyjskiego.

Według legendy mędrzec króla Chosrowa wynalazł tryktraka, by w sposób filozoficzny pokazać, jak los (kości) wchodzi w interakcję z wolną wolą (decyzjami). 30 pionów symbolizowało dni miesiąca, 24 punkty — godziny dnia i nocy, a 12 punktów po każdej stronie — miesiące roku.

Starożytny Rzym — „Ludus Duodecim Scriptorum”

Rzymianie grali w kilka gier planszowych z kośćmi, w tym w Ludus Duodecim Scriptorum („grę dwunastu linii”) i Tabula, obie bliskie tryktrakowi. Cesarz Klaudiusz (10 r. p.n.e. – 54 r. n.e.) był zapalonym graczem — podobno napisał nawet książkę na ten temat, niestety zaginioną.

W Pompejach fresk w tawernie Salviusa przedstawia dwóch graczy kłócących się o partię, a wyryte w kamieniu plansze do gry odnaleziono w całym Cesarstwie.

Cesarstwo Bizantyńskie i rozprzestrzenienie w świecie arabskim

Po upadku Rzymu gra planszowa z kośćmi przetrwała w Cesarstwie Bizantyńskim pod nazwą Tabula. Cesarz Zenon (V wiek) jest wspominany w tekście wraz z rozpaczliwą pozycją swoich pionów — uważaną za najstarszą udokumentowaną pozycję w historii gier tego typu.

Wraz z ekspansją islamu w VII–VIII wieku perski nard rozprzestrzenił się na cały Bliski Wschód i Afrykę Północną. Choć niektórzy teologowie muzułmańscy dyskutowali nad jego dopuszczalnością (przez udział przypadku i kości), gra pozostała popularna w kulturach islamskich, często w wersji bez zakładów pieniężnych.

Średniowieczna Europa

Gra planszowa z kośćmi dotarła do Europy Zachodniej prawdopodobnie za sprawą krzyżowców i arabskich kupców. W średniowieczu grały w nią wszystkie warstwy społeczeństwa — od mnichów po możnowładców. Iluminowane rękopisy z XIII wieku przedstawiają postacie grające na planszach, które wyraźnie można rozpoznać jako przodków tryktraka.

Kościół miał do gry ambiwalentny stosunek — niektóre synody zabraniały jej duchownym, a mimo to grano w niej w klasztorach. Królowie Anglii, Francji i Hiszpanii słynęli z zamiłowania do gier tego rodzaju.

Renesans i francuski trictrac

W XVI wieku trictrac stał się we Francji grą z tej rodziny par excellence. Jego nazwa pochodzi od dźwięku pionów uderzających o planszę. Bardziej złożony niż współczesny tryktrak, wymaga ciągłego liczenia punktów i opiera się na bardzo rozbudowanych zasadach.

Trictrac wspomina Rabelais, grano w niego na dworze Walezjuszów, a opisano go w licznych traktatach o grach. „Stoły do trictraca” — meble łączące stół do gry z szufladami — należały do luksusowego wyposażenia domów szlachty.

Angielski „backgammon” (XVII wiek)

Termin backgammon pojawił się po raz pierwszy w języku angielskim w 1645 roku. Jego etymologia jest sporna: „back” (powrót) + „game” (gra) albo z walijskiego „bach” (mały) + „cammaun” (gra w patyki). Tak czy inaczej, angielskie zasady z XVII wieku są bardzo zbliżone do współczesnych.

Wynalezienie kostki podwajającej (lata 20. XX wieku, Nowy Jork)

Kostka podwajająca została wynaleziona w latach dwudziestych XX wieku w nowojorskich kręgach graczy. Ta innowacja — pozwalająca mnożyć stawkę w trakcie partii — radykalnie zmieniła tryktraka. Z przyjemnej gry losowej stał się głęboką dyscypliną strategiczną, o intensywnym wymiarze finansowym i psychologicznym.

Współczesne zasady ustalają się wówczas wokół kostki; reguła Crawforda, właściwa meczom, pojawi się później, zaproponowana przez Johna R. Crawforda (1915–1976).

Odrodzenie w latach 70.

Tryktrak przeżył spektakularne odrodzenie w latach siedemdziesiątych, wspierane przez międzynarodową jet-set. Luksusowe turnieje tryktraka organizowano w Monte Carlo, w Nassau (Bahamy) i w amerykańskich kasynach. To epoka zawodowych „backgammon players”, którzy latali po świecie, by grać partie o wysokie stawki.

Pierwszy wielki turniej międzynarodowy zorganizował na Bahamach w 1964 roku książę Alexis Obolensky, a pierwsze „mistrzostwa świata” odbyły się w Las Vegas w 1967 roku. Postacie takie jak Paul Magriel („X-22”) opublikowały rewolucyjne książki o strategii, które do dziś pozostają punktem odniesienia.

Era komputerów i analiza za pomocą SI

W latach dziewięćdziesiątych program TD-Gammon (opracowany przez Geralda Tesauro w IBM) osiągnął poziom najlepszych graczy-ludzi dzięki uczeniu maszynowemu. W przeciwieństwie do szachów, gdzie Deep Blue pokonał Kasparowa brutalną siłą, TD-Gammon uczył się, rozgrywając miliony partii sam ze sobą — było to podejście rewolucyjne.

Dziś programy takie jak GNU Backgammon i Extreme Gammon (XG) grają na poziomie, którego najlepsi ludzie nie mogą osiągnąć. Programy te zmieniły też nauczanie tryktraka: gracze analizują swoje partie z pomocą SI, aby wykryć błędy.

Tryktrak dzisiaj

Szacuje się, że w tryktraka gra ponad 100 milionów ludzi na świecie. Mistrzostwa świata odbywają się co roku w Monte Carlo od 1979 roku. Duże turnieje odbywają się w Monte Carlo, Stambule, Tokio i w wielu innych miastach.

W Internecie codziennie rozgrywa się miliony partii. Platformy takie jak Backgammon Galaxy pozwalają graczom ze wszystkich kontynentów mierzyć się ze sobą i robić postępy dzięki analizie w czasie rzeczywistym.

W Szwajcarii także kluby i turnieje gromadzą miłośników tryktraka.