Odmiany tryktraka

1. Rodzina gier typu „tables”

Tryktrak, który znamy dzisiaj, to tylko jedna gałąź wielkiej rodziny gier zwanych „jeux de tables” (gry planszowe z kośćmi). Wszystkie mają te same podstawowe elementy: planszę podzieloną na 24 punkty, dwa zestawy po 15 pionów i dwie kości. Zasady jednak znacznie się różnią w zależności od kultury.

We Francji przez wieki dominował trictrac, zanim w XIX wieku jego miejsce zajął jacquet. W Imperium Osmańskim była to tavla. W Rosji — narde. W Grecji — plakoto. Te odmiany pokazują, jak gra podróżuje i przekształca się na przestrzeni cywilizacji.

2. Jacquet — odmiana francuska

Jacquet przez długi czas był najpopularniejszą odmianą we Francji, w rodzinnych partiach częstszą niż standardowy tryktrak. Wyróżnia się podstawową zasadą: wszystkie 15 pionów każdego gracza zaczyna na tym samym punkcie, zwanym „talonem” (dla Ciebie punkt 24), a obaj gracze startują z przeciwległych rogów i poruszają się w tym samym kierunku.

Specyficzne zasady jacquet

• Wszystkie 15 pionów startuje z punktu 24 (talon), tworząc kolumnę 15 pionów
• Obaj gracze poruszają się w tym samym kierunku, przeciwnym do ruchu wskazówek zegara
• Nie można bić (nie ma baru): nie wolno zająć punktu już zajętego przez przeciwnika
• Aby „minąć” punkt przeciwnika, musisz mieć rzut wystarczający do przeskoczenia go
• Dubele gra się czterokrotnie, tak jak w tryktraku; trzeba jednak najpierw doprowadzić jeden pion, tzw. „postillon”, do ostatniej ćwiartki trasy, zanim można ruszyć pozostałe piony z talonu

Strategia w jacquet

Bez możliwości bicia jacquet jest czystym wyścigiem z przeszkodami. Sztuka polega na blokowaniu drogi przeciwnikowi przez zajmowanie strategicznych punktów, przy jednoczesnym zarządzaniu własną gęstą kolumną 15 pionów.

3. Trictrac — szlachetny przodek

Trictrac to francuska gra z rodziny „tables”, w którą grano przez kilka stuleci, zanim wyszła z użycia w XIX wieku. Jest wyraźnie bardziej złożony niż standardowy tryktrak i przywiązuje dużą wagę do pojęcia „punktów” zdobywanych w trakcie partii — nie tylko na jej końcu.

Cechy szczególne trictraca

• Gracze zdobywają punkty przez całą partię (nie tylko na końcu)
• Punkty zdobywa się, gdy „bije się” samotny pion przeciwnika, ale zbity pion nie jest zdejmowany z planszy
• „Plein” (zajęcie sześciu punktów jednego „jana”, czyli ćwiartki planszy, co najmniej dwoma pionami na każdym) jest bardzo ceniony
• Liczne zasady szczególne dotyczące dubli i szczególnych pozycji
• Ciągłe liczenie punktów sprawia, że trictrac jest znacznie bardziej taktyczny i psychologiczny

Trictrac miał wielu miłośników wśród francuskiej szlachty i mieszczaństwa aż do początku XIX wieku.

4. Narde — odmiana rosyjska

Narde (zwane też „long nard” lub „nard long”) to dominująca odmiana w Rosji, na Kaukazie i w dużej części Azji Środkowej. Podobnie jak w jacquet, bicie jest zabronione.

Zasady narde

• Wszystkie 15 białych pionów startuje z punktu 24; wszystkie czarne z punktu 12 (po przeciwnej stronie)
• Żaden blot nie może zostać zbity — nie wolno zająć punktu przeciwnika
• Przeciwnika można utrudnić tylko przez zajmowanie punktów, które stają się dla niego zamknięte; do zamknięcia punktu wystarczy jeden pion
• Zabronione jest utworzenie bariery z 6 kolejnych punktów, jeśli przed tą barierą nie ma żadnego piona przeciwnika
• W wersji tradycyjnej nie ma kostki podwajającej

5. Tavla — tryktrak turecki

Tavla (lub „tavli”) jest popularna w Turcji i na całym Bliskim Wschodzie. To słowo oznacza też rodzinę gier: w Grecji „tavli” łączy w jednym meczu trzy gry — portes (zbliżone do tryktraka), plakoto i fevga; w Turcji obok klasycznej tâvli gra się też w mahbusa (odpowiednik plakoto) i gülbahar (zbliżone do fevga).

Standardowa Tâvla

Zasady standardowej Tâvli są bardzo zbliżone do tryktraka zachodniego, z kilkoma różnicami:

• Ustawienie początkowe jest identyczne jak w standardowym tryktraku
• Bicie i wejście z baru odbywają się na tych samych zasadach; nie istnieje jednak backgammon (potrójne zwycięstwo): gammon („mars”) jest wart 2 punkty
• W tradycyjnych kawiarniach nie używa się kostki podwajającej (stosuje się ją w nowoczesnych turniejach)

6. Acey-Deucey — wersja amerykańska

Acey-Deucey to popularna odmiana w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza w US Navy. Jej nazwa pochodzi od specjalnego rzutu „as i dwójka” (po angielsku 1-2), który jest najsilniejszy w grze.

Zasady Acey-Deucey

• Plansza na początku jest pusta — piony wchodzą stopniowo z zewnątrz
• Gdy wyrzucisz 1-2 (acey-deucey), możesz zagrać ten wynik, następnie wybrać dowolny dubel I go zagrać, po czym rzucasz kośćmi ponownie, uzyskując dodatkową turę
• Wszystkie pozostałe zasady są podobne do standardowego tryktraka

7. Plakoto — odmiana grecka

Plakoto to jedna z trzech odmian granych w greckim tavli (obok portes i fevgi). Jego cecha szczególna: piony nie są zbijane i odsyłane na bar — zostają zablokowane w miejscu.

Zasada blokowania w plakoto

Jeśli Twój pion wyląduje na blocie przeciwnika, przygwoździ go w miejscu. Przygwożdżony pion nie może się ruszyć, dopóki Twój pion pozostaje na tym samym punkcie. Jeśli przesuniesz swój pion, przeciwnik zostaje uwolniony. Możesz przygwoździć kilka pionów przeciwnika jednocześnie, jeśli masz dość pionów do ruchu!

Inna ciekawa zasada: jeśli przeciwnik przygwoździ Twoją „matkę” (ostatni pion, który pozostał na Twoim punkcie startowym 24, w strefie domowej przeciwnika), natychmiast przegrywasz partię, zazwyczaj liczoną podwójnie. Nazwa gry pochodzi od czasownika „πλακώνω” (plakóno) — „przygnieść, przykryć”.

8. Hypergammon i odmiany współczesne

Współcześni gracze stworzyli nowe odmiany dla szybszych i bardziej intensywnych partii:

• Hypergammon: każdy gracz zaczyna tylko z 3 pionami (na punktach 24, 23, 22). Partie są bardzo krótkie i bardzo losowe — idealne do ćwiczenia szybkiego podejmowania decyzji
• Nackgammon: jak tryktrak, ale dwa dodatkowe piony startują ze strefy przeciwnika (2 na punkcie 24, 2 na 23, potem 4 na 13, 3 na 8 i 4 na 6, zamiast 2-5-3-5)
• Chouette: odmiana dla 3 i więcej graczy, w której jeden gracz („box”) mierzy się z pozostałymi, tworzącymi drużynę prowadzoną przez kapitana

9. Tabela porównawcza