De Varianten van Backgammon

1. De familie van de tafelspellen

Het backgammon zoals wij het tegenwoordig kennen is slechts één tak van een grote familie spellen, de zogeheten "tafelspellen". Al deze spellen delen dezelfde basiselementen: een bord verdeeld in 24 punten, twee reeksen van 15 stenen en twee dobbelstenen. Maar de regels verschillen aanzienlijk van cultuur tot cultuur.

In Frankrijk domineerde eeuwenlang het trictrac, voordat het jacquet in de 19e eeuw het overnam. In het Ottomaanse Rijk was het tavla. In Rusland de narde. In Griekenland de plakoto. Deze varianten laten zien hoe een spel reist en door de beschavingen heen verandert.

2. Jacquet — de Franse variant

Jacquet was lange tijd de populairste variant in Frankrijk, verbreider dan standaard backgammon bij het spelen met de familie. Het onderscheidt zich door een fundamentele regel: alle 15 stenen van elke speler beginnen op hetzelfde punt, de "talon" (punt 24 voor jou), en de twee spelers vertrekken vanuit tegenovergestelde hoeken om in dezelfde richting te draaien.

Specifieke regels van jacquet

• Alle 15 stenen vertrekken van punt 24 (de talon) en vormen een kolom van 15
• Beide spelers bewegen in dezelfde richting, tegen de klok in
• Je kunt niet slaan (geen stenen op de bar): je mag niet op een punt landen dat al door de tegenstander bezet is
• Om het punt van de tegenstander te "passeren", moet je een worp hebben die hoog genoeg is om eroverheen te springen
• Dubbele worpen speel je vier keer, net als bij backgammon; wel moet je eerst één steen, de "postillon", naar het laatste kwart van de baan brengen voordat je de andere stenen van de talon mag verzetten

Strategie van jacquet

Zonder de mogelijkheid om te slaan is jacquet een pure race met obstakels. De kunst is om de doorgang van de tegenstander te blokkeren door strategische punten te bezetten, terwijl je je dichte kolom van 15 stenen beheert.

3. Trictrac — de adellijke voorloper

Trictrac is een Frans tafelspel dat eeuwenlang werd gespeeld voordat het in de 19e eeuw in onbruik raakte. Het is duidelijk complexer dan standaard backgammon en hecht groot belang aan "punten" die tijdens de partij worden gescoord — niet alleen aan het einde.

Bijzonderheden van trictrac

• De spelers scoren punten gedurende de hele partij (niet alleen aan het einde)
• Je scoort wanneer je een alleenstaande steen van de tegenstander "slaat", maar de geslagen steen wordt niet van het bord gehaald
• Het "plein" (alle zes de punten van een jan, dat is een kwart van het bord, met minstens twee stenen bezetten) is zeer gewild
• Talrijke speciale regels voor dubbele worpen en bijzondere posities
• De doorlopende puntentelling maakt trictrac veel tactischer en psychologischer

Het trictrac had tot het begin van de 19e eeuw veel liefhebbers in de Franse adel en de burgerij.

4. Narde — de Russische variant

Narde (ook "long nard" of "lange nard" genoemd) is de dominante variant in Rusland, de Kaukasus en een groot deel van Centraal-Azië. Net als jacquet verbiedt het slaan.

Regels van narde

• Alle 15 witte stenen vertrekken van punt 24; alle zwarte van punt 12 (aan de andere kant)
• Geen enkele blot kan worden geslagen — je mag niet op een punt van de tegenstander landen
• Je kunt de tegenstander alleen hinderen door punten te bezetten, die dan voor hem gesloten zijn; één enkele steen volstaat om een punt te sluiten
• Het is verboden een blokkade van 6 opeenvolgende punten te vormen als er geen steen van de tegenstander vóór die blokkade staat
• Geen dubbelsteen in de traditionele versie

5. Tavla — het Turkse backgammon

Tavla (of "tavli") wordt gespeeld in Turkije en in het hele Midden-Oosten. Het woord duidt ook een familie van spellen aan: in Griekenland worden bij het "tavli" in één match drie spellen achter elkaar gespeeld, portes (dicht bij backgammon), plakoto en fevga; in Turkije speelt men naast het klassieke tâvla ook mahbusa (het equivalent van plakoto) en gülbahar (dicht bij fevga).

Het standaard Tâvla

De regels van het standaard Tâvla lijken sterk op het westerse backgammon, met enkele verschillen:

• De beginopstelling is identiek aan standaard backgammon
• Slaan en inbrengen verlopen volgens dezelfde regels; wel bestaat er geen backgammon (driedubbele winst): een gammon ("mars") is 2 punten waard
• Geen dubbelsteen in de traditionele cafés (wel gebruikt bij moderne toernooien)

6. Acey-Deucey — de Amerikaanse versie

Acey-Deucey is een populaire variant in de Verenigde Staten, vooral bij de US Navy. De naam komt van de speciale worp "aas en twee" (1-2), de sterkste worp van het spel.

Regels van Acey-Deucey

• Het bord begint leeg — de stenen komen geleidelijk van buitenaf binnen
• Wanneer je een 1-2 gooit (acey-deucey), mag je die worp spelen, daarna een willekeurige dubbele worp kiezen EN spelen, en de dobbelstenen opnieuw gooien voor een extra beurt
• Alle andere regels zijn vergelijkbaar met standaard backgammon

7. Plakoto — de Griekse variant

Plakoto is een van de drie spellen die in het Griekse tavli worden gespeeld (naast portes en fevga). Het bijzondere: stenen worden niet geslagen en op de bar geplaatst — ze worden ter plekke geblokkeerd.

De blokkeerregel bij plakoto

Als jouw steen op een blot van de tegenstander landt, pint hij die ter plekke vast. De vastgepinde steen kan niet bewegen zolang jouw steen op hetzelfde punt blijft staan. Als je je steen verzet, is de tegenstander bevrijd. Je kunt meerdere stenen van de tegenstander tegelijk vastpinnen als je genoeg stenen hebt om te verzetten!

Nog een interessante regel: als de tegenstander jouw "moeder" vastpint (je laatste steen die nog op je startpunt staat, punt 24, in het thuisbord van de tegenstander), verlies je meteen de partij, die meestal dubbel telt. De naam van het spel komt van het werkwoord "πλακώνω" (plakóno), "bedekken, verpletteren".

8. Hypergammon en moderne varianten

Moderne spelers hebben nieuwe varianten bedacht voor snellere en intensere partijen:

• Hypergammon: elke speler begint met slechts 3 stenen (op de punten 24, 23, 22). De partijen zijn heel kort en heel willekeurig — ideaal om snel beslissingen te leren nemen
• Nackgammon: zoals backgammon, maar twee extra stenen vertrekken uit het bord van de tegenstander (2 op punt 24, 2 op punt 23, daarna 4 op punt 13, 3 op punt 8 en 4 op punt 6, in plaats van 2-5-3-5)
• Chouette: variant voor 3+ spelers waarbij één speler ("de box") tegen de anderen speelt, die een team vormen onder leiding van een aanvoerder ("captain")

9. Vergelijkingstabel